Rup halin ( about me)

Ảnh của tôi
Dalam tanâh Yuen hu anâk Cam saong nagar Cam

Sang/Home

Thứ Hai, 11 tháng 4, 2011

Truyện cổ tích Chăm( Champa fairy tales) : Mu Gajaong saong mu Halek( part 2)

                          Truyện cổ tích Chăm( Champa fairy tales) :
                             Mu Gajaong saong mu Halek( part 2)

                                                 Sưu tầm : Putra Champa



Nan mu Halek puec balek min, nyu kalaik ikan di dalam canaih mu Gajaong min. Baraw mâng mu Gajaong thau nan gwen mu Gajaong thau ka mu Halek kalaik ikan di canaih nyu min. Mu gajaong di puec nao o. Khal danal di dalam hatai mâyah   hi puec ka nyu, blaoh huec ka nyu ataong lac. Baraw mâng mu Gajaong daok canâng sa drei, blaoh bwahkar pajan lac drei mâng tuei mâng dhar baik. Oh hu inâ lijan,, oh hu amâ, mâyah sa drei. Mâyah urang kalaik ikan di dalam canaih drei, lijan o kien puec ka urang, yah kien huec kadha ka urang ataong drei di dalam galai ni blaoh di hu sei hi daok drei o. Blaoh daok canâng  hia bwahkar sa drei. Kien nao sang blaoh di hu ikan o mâk hagait ba nao ka maik, blaoh huec ka-nda ka maik ataong lac. Baraw mâng mu Gajoang nyu trun aia danao nyuk rapek dwah mâk ikan mâng taklak hu sa drei dwa drei ba nao caga kalah di maik ataong. Braw mâng nyu trun danao mâk hu ikan. Baraw mâng nyu mâk hu kalau drei ikan caklait hu sa drei ikan caraok tra.
      Halei mu Halek nan nao sang dahlau paje. Baraw mâng mu Gajoang ba ikan nan nao sang brei ka maik kalau drei ikan caklait: daok wek sa drei ikan caraok hu mâk padap wek sa drei ikan caraok nyu di brei ka maik raong saong mu Halek thau o: nyu ba nao caik dalam bangun piaoh raong ngap gep. Halei ikan nyu ba ano sang nan maik nyu lac: “ dakik lo! Padar nyu ngap adei mu Halek baik: mu Halek nyu mâk ikan hu lo. Ni mu Gajoang kajaik kien hia nan mu Halek jieng ai”. Halai mu Gajoang nan di hu ndom wek saong amaik nyu lac: Mu Halek kalaik ikan di nyu, Panuec nan mu Gajoang di hu ndom wek ka maik raong nhu thau o. Mâyah muk maik nyu padar nyu ew mu Halek ew ai, nyu lajan nyu halar ew ai min, nyu di puec sibar o.
       Baraw mâng muk maik raong nyu ndom saong mu Gajoang lac: “ arak ni khasia daok jwai daok saoh jwai, lijan thi hu bruk hagiat hi ngap o.Kahlaom yau nan hâ khik daphwel pabé maik baraw balei ni baik. Anâk ngap tarieng nao galang pabé nan baik. “ Baraw mâng mu Gajaong boh maik puec yau nangalam sa baik hawei tabaik nao peh war pabé tiap tabiak nao galang. Gwen tuk mai hwak nan mâk rasei hwa ba pak bangun ikan kung nyu raong.. Nan blaoh nyu hwak gwen craok rasei tamâ nan nyu daok di pabah bangun blaoh nyu ew: “ he! Craok, talaik mai ka ai dwen rasei hwak , blaoh bang saong ca ai: hâ hawak rasei bhanrai, kau hwak rasei gamoaw “. Baraw mâng ikan hamit cap saw blaoh ikan mâng galac ciet tagok ngaok thublaoh bang hwak saong su gep, ngap adei ca ai satain. Halei ikan nyu raong nan nyu di beri ka maik raong nyu saong mu Halek thau lac ka nyu raong ikan nan o. Harei halei mu Gajaong ba rasei daok pak bangun ka ikan nan bang; harei halei lijan mu Gajaong nao pak bangun nan ka ikan nan bang; harei halei mu Gajaong nao pak bangun nan lajan nyu nao rei sa ratuh harei lijan nyu nao taong cabih di hu kalaih di nyu nao rawang ikan nan o.
     Baraw mâng mu Halek boh mu Gajoang nao pak bangun nan ralo bang ralo di thau ka mu Gajaong nao ngap bruk hagaito. Baraw mâng mu Halek nao krok iep. Baraw mâng mu Halek thau ka mu Gajoang rong ikan dalam bangun nan. Baraw mâng harei hadei mu Gajoang galang pabé , blaoh pabé bang drap urang, blaoh urang mâk pabé nan blaoh nyu jal daok likau di urang kung mâk nan. Baraw mâng mu Halek daok di sang bep jala: baraw mâng mu Halek puec lac: “ bien ni sei urang pep mâk o boh mu Gajoang mai sang hwak o. “ Baraw mâng mu Halek boh jwa, bloah mu Halek mâk rasei ba nao pak bangun ikan mu Gajoang raong nan. Baraw mâng nyu bwah di mu Gajoang ew ikan nan lac:” he! Caraok gailaiy mai dwen rasei hwak blaoh hwak saong ca ai baik!” Baraw mâng ikan nan pacom lac mu Gajoang ew nyu: baraw mâng ikan nanciet tangok mai bang. Blaoh mu Halek nyu pah mâk ikan nan ba sao sang, blaoh nyu mâk dhaong nyu caok ikan jieng klau avait, blaoh nyu mâk buh dalam glah hatuk masam, blaoh nyu bang sa drei nyu, nhu di brei ka amaik nyu thau o.

 Baraw mâng mu Gajoang mai sang hwak, blaoh nyu mâk rasei ba nao pak bangun blaoh nyu ew ikan nan tagok mai hwak” he! Caraok, galaiy tangok mai dwen rasei hwak bang saong ca ai!” . blaoh di nyu ew di dang nam sap, di boh ikan nan tagok bang lasei o, . Baraw mâng nyu padrut padrai lo sanâng lac ka nyu di hu gep matian o, blaoh nyu mâk ikan nan mai raong piah ngap sa tian. Arak ni urang halei nyu mai kalaik sit di boh o ya ni. Baraw mâng nyu hia lac mâng daih tani nyu dwel kaywa hu ikan ni min: sa harei ni lahik ikannan,  nyu di hu hadar ka bang saong hwak o. Malam harei nan di hu tuk di hu madah malam tuk halei jan hia malam di hia baih hadah dia hia biah sup.

Truyện cổ tích Chăm( Champa fairy tales) : Mu Gajaong saong mu Halek( part 1)

                     Truyện cổ tích Chăm( Champa fairy tales) :
                        Mu Gajaong saong mu Halek( part 1)


                                                            Sưu tầm: Putra Champa  



                                       
        Ni dalikal Mu Gajaong saong mu Halek. Di tak kal mu Gajaong soang mu Halek dwa urang nyu anâk raong saong anâk jieng muk taha. Nan mu Gajaong nyu anâk raong halei. Mu Halek nan anâk jieng halei. Dwa urang nan dong gep min di thau lac ka urang halei jieng ai o., di thau lac ka urang halei jieng adei o. nasak aséh yau gep min. Barau muk maik nan drai di hatai harei nan blaoh padar mu Halek ew mu Gajaong ew ai. Brau mâng mu Halek nyu ndom wek lac: “ mu Gajaong dang dahlak, dahlak lijan dang mu Gajaong rei, halei, a maik! Padar dahlak ew mu Gajaong ew ai. Arak ni dahlak ew mu Gajaong di ew ai o. Mâyah maik khing ngap sibar di dahlak lijan halal rei”. Baraw mâh maik nyu ndom wek lac: “ arak ni hâ, mu Gajaong, hâ ew mu Halek sa harei ew ai sa harei ew magait”. Braw mu Halek nan khan wek saong muk maik nyu lac: “ Dahlak malau lo, ine ! mocai nyu, nyu ew ai bitruh ew ai, mâyah ew magait bitruh ew magait: dahlak malau lo di gep pwal. Dahlak klak awak blaoh nao nagar jalan jieng takai.

    Braw mâng muk maik padar dwa urang nan nao mâk ikan, nyu brei sa urang sa bauoh canaih yau. Bloah dwa urang lac:” yah urang mâyah halei nyu yuw hu ikan ralo nan urang nan je jieng ai. Mâyah urang halei yuw ikan hu dakik nan urang nan je jieng adei”. Braw mâng muk maik nan padar dwa urang nan mâk  dwa baoh canaih nao aia baik bidrah. Braw mâng  dwa urang nan tanak canaih tabaik nao yuw ikan. Brau mâng dwa urang nan nyu nao boh sa baoh danao baik praong siam ndei hareh. Danao nan baik lo barei barim mata ikan hagait lijan hâ rei dalam danao nan. Braw mâng mu Gajoang truh nyuk aia nan mâk ikan. Halei mu Halek alah lo, nyu di truh nyuk mâk ikan o. Braw ka mu Gajoang puec ka mu Halek lac: “ sibar boh aia ye? Hâ o trun mâk ikan o?” baraw mu Halek khasia daok ngoak thu blaoh main tasaoh yau nan. Baraw mâng mu Halek boh mu Gajaong puec lo, blaoh mâng mu Halek trun di aia yuw mâk ikan pagap ni yaom pak drei ikan nan : baraw mâng mu Halek boh mu Gajaong mâk ikan blwak di nyu pagap sa pluh drei ikan. Braw mâng nyu gadung blaoh trun di aia mâk ikan laan lo di thau labik khi nap sibar o bih. Baraw mâng mu Halek ndom saong mu Gajaong lac: “Yah aia laan lo, tagok nao daok mangaok thu, baik pa abih laan caik. “ Baraw mu Gajaong pang kadha mu Halek, togok nao daok ngoak thu, blaoh mâk akhan masam pa abih laan nan caik.Halei canaih ikan mu Gajoang caik pak danau nan. Halei mu Halek daok  Rapak dalam danau nan dijih canaih ikan mu Gajaong caik nan, halei mu Halek daok  rapek nao rapek mai sa drei nyu tajih canaih ikan mu Gajaong caik nan. Balaoh mu Halek daok puec sadrei lac:” mu Gajaong nyu mâk ikan ralo blwak di drei, hacit tra blaoh nyu ba ikan nao nao, blaoh inâ drei padar drei ew nyu ew ai, malau o thau libik hi nyap sibar. Drei nan anâk jieng lac, nyu anâk raong, blaoh deri ew nyu ew ai, malau lo o ciep. Bloah tep di kal maik drei hi padar drei ew nyu nan ew ai. Bloah drei hi ndom wek lac:” nyu dang dahlak, dahlak je dang mu Gajaong, dahlak di ew nyu bloah ew ai o. Bloah arak ni nyu mâk ikan ikan hu ralo blwak di drei. Blaoh sa tra maik drei padar drei ew nyu ew ai, di nan arak ni drei alaik ikan di mu Gajaong baik, bloah ba nao sang maik drei boh. Blaoh ka maik drei brei ka drei jieng ca ai mu Gajaong”.
Barqw mâng nyu kalaik ikan dalam canaih mu Gajoang buh tamâ dalam canaih nyu
             Baraw mâng mu Gajoang habih laan blaoh trun mau pak canaih ikan, boh daok daom canaih ikan saoh min di boh sa drei ikan o  dalam canaih nan boh daom canaih saoh min. baraw mu Gajaong tanyi mu Halek lac: “ hâ! Mu Halek, hâ mâk ikan kau caik dalam canaih di rei hai di oh, kau caik taphia aia, daok chlaok ikan pak ni. Balaoh di thap di sei mâk o boh oh ya ni ikan kau caik dalam canaih sibar oh boh sa deri o ya ni”. Baraw mâng mu Halek ndom wek kamlah lac:” kau thi hu thau o, mâng pagé  tani kau daok chlaoh pak ni sa drei kuw ai min. Kau di hu boh canaih hâ caik pak halei o, kal nan kau hamit ak daok kamrau pak ikan, hâ mâng ikan di ak cagaong ba nao bâng min. Na? mâyah ka sia lac kau kalaik ikan hâ, kau di hu ikan o: ikan kau dang sa pluh pak drei ini rei”.

Thứ Sáu, 25 tháng 2, 2011

Dấu vết Chămpa ở Hoàng thành Thăng Long

Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long vừa được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới hôm 1-8. Nhân sự kiện này, thử trở lại với những cấu kiện kiến trúc bằng đá hay nghệ thuật trang trí mang phong cách Apsara… để hình dung về sự hiện diện của văn hóa Chăm.
alt
Đầu chim uyên ương bằng đất nung trang trí trên cung điện thời Lý - Trần.
Voi Chăm ở Thăng Long
Với vai trò là trung tâm chính trị, văn hóa của quốc gia Đại Việt, kinh thành Thăng Long là nơi còn để lại nhiều dấu ấn huy hoàng có liên quan đến voi. Và cũng từ con vật tinh khôn này đã lưu truyền nhiều câu chuyện thú vị về mối quan hệ giữa Đại Việt và Chămpa. Các triều đại như Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Hậu Lê... thường dùng voi trong sinh hoạt cung đình. Đến thời Nguyễn, voi được dùng trong chiến đấu nên tượng binh có số lượng nhiều hơn. Voi được mang đến kinh thành Thăng Long từ nhiều nguồn khác nhau nhưng chủ yếu là vật triều cống cũng như nguồn chiến lợi phẩm thu được. Vương quốc Chămpa cũng từng nổi tiếng với việc dùng voi trong chiến trận, hoạt động bang giao, buôn bán và sinh hoạt cung đình. Sử cũ ghi lại nhiều sự kiện tiến cống của Chămpa cho Đại Việt. Cống phẩm của Chămpa phần lớn là voi trắng. Thời nhà Lý, liên tục từ năm 1068 đến năm 1112, cứ đến mùa thu tháng 8 năm nào Chămpa cũng cử người đi sứ tiến cống voi trắng cho nước Đại Việt. Thời nhà Trần, vào mùa xuân các năm 1269, 1279, 1307, Chămpa cũng tiến cống voi trắng cho Đại Việt. Đặc biệt, sử cũ cũng ghi rằng vào mùa xuân năm 1352, vua Chămpa cử sứ giả tên là Chế Nỗ mang cống vật gồm voi trắng, ngựa trắng... dâng cho Đại Việt.
alt
Vũ nữ Apsara trang trí trên bệ tháp thời Lý.
Voi xuất hiện với màu sắc đầy tính huyền thoại trong các truyền thuyết ở đất Thăng Long. Chùa Phổ Giác ở phố Ngô Sĩ Liên được dân gian gọi chùa Tàu (tàu ngựa, tàu voi), bởi lẽ đây là nơi chăm sóc, nuôi dưỡng voi ở kinh thành Thăng Long. Sau những lần chinh phạt Chiêm Thành số lượng voi mang về Đại Việt cũng không nhỏ. Số lượng voi đông đúc vẫn được duy trì cho đến năm 1688 khi mà W.Dampier vẫn còn thấy “số lượng voi Thăng Long vào khoảng 150 đến 200 con, chúng được cho uống nước và tắm hàng ngày trên dòng sông (sông Hồng)”. Sách sử cho biết từng có một vị hoàng thân nhà Trần cưỡi voi tới khu vực người Chăm gần kinh thành chơi liền ba ngày. Ngôi chùa Tàu được dựng lên ngoài chức năng ban đầu là tàu voi còn là nơi thể hiện tâm linh của người Chăm. Trong tuyển tập văn bia Hà Nội có nhắc đến “miếu Dương Võ”, nơi thờ 3 người quản tượng giỏi chuyên dạy voi đực ở phương Nam (Chămpa).
Dấu tích Chăm ở Hoàng thành
Sự góp mặt của văn hóa Chăm ở kinh thành Thăng Long đã làm phong phú thêm và khẳng định sự dung hợp, thâu nhận các giá trị, tinh hoa văn hóa vào quốc gia Đại Việt thời bấy giờ. Điều đó đã làm cho Hoàng thành Thăng Long thêm tỏa sáng, xứng đáng là di sản văn hóa của nhân loại mà UNESCO đã công nhận, khi cả nước hướng đến Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long.
Khi khai quật di tích Hoàng thành Thăng Long, các nhà khảo cổ học đã phát hiện nhiều dấu tích Chămpa, khẳng định sự có mặt của người thợ Chăm trên Hoàng thành Thăng Long là lịch sử đã chép. Từ những dấu vết kiến trúc ở hố khai quật, các nhà khảo cổ đã phát hiện một phần ngôi tháp nhiều tầng bằng sứ thời Lý với nghệ thuật trang trí khá độc đáo gồm rồng, cánh sen và các phù điêu tiên nữ bay nhảy - phảng phất chút ít phong cách Apsara trong nghệ thuật Chămpa. Những phù điêu bằng sa thạch ở Trà Kiệu - Quảng Nam (thế kỷ X) có tư thế và động tác giống với các vũ nữ trên các ô hộc của mảnh tháp trắng thời Lý ở Hoàng thành Thăng Long. Có thể xem đây là một bằng chứng khảo cổ học về mối quan hệ gắn bó Việt - Chăm từ sau thế kỷ X.
alt
Thần Siva ở Bảo tàng Lịch sử Việt Nam.

alt
Viên gạch có chữ Chăm cổ.
Trên kinh thành Thăng Long người ta có thể nhận thấy rất nhiều cấu kiện kiến trúc bằng đá, chủ đạo là sa thạch. Đây là một loại đá rất gần gũi với người thợ Chămpa, loại đá không có thớ, dễ đục đẽo, tạo hình. Gần như toàn bộ các tảng kê cột của kiến trúc Hoàng thành đều bằng đá và được chạm hoa sen rất đẹp, nhất là những tảng kê cột thời Lý. Những bệ tượng tạo hình rồng, đặc biệt là những bậc lan can trang trí rồng, phượng, sóng nước, vân mây cực kỳ tinh xảo của thời Lý chắc chắn có sự can thiệp của người thợ - nghệ sĩ Chămpa. Những nghệ sĩ Chăm mặc dầu thể hiện ý tưởng của người Việt nhưng trên từng nét chạm, nhát đục, vết mài xoa tạo nên những rồng, phượng... của Thăng Long vẫn mang đậm nét những Makara, Garuda, Nagar, Hamsa, Kala... mà họ từng tạo tác ở các đền tháp Chăm quê hương mình. Hình ảnh về chim uyên ương trên những viên ngói úp nóc (thời Lý) được thể hiện hao hao với ngỗng thần Hamsa (vật cưỡi của thần Brahma) trong điêu khắc Chăm. Hai chiếc cánh uyên ương xòe rộng như trong tư thế múa, phần đầu cánh được xoắn lại tạo nên hình cánh cung giống với những đôi cánh của thần điểu Garuda. Viên gạch tháp có tượng thần điểu Garuda là bức tượng hiếm hoi bắt gặp được trong những hố khai quật ở khu vực Văn Lang, Ba Đình, hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam với bố cục tạo hình mang đậm phong cách Chăm. Hai nửa viên gạch duy nhất có khắc ký tự Phạn (Sanskrit) được phát hiện ở Hoàng thành Thăng Long. Hai viên gạch này được xem là bằng chứng về sự góp mặt, tham gia xây dựng hay sản xuất vật liệu cho những công trình kiến trúc cung đình đương thời của người Chăm. Qua đó chứng tỏ người Chăm đã mang đến kinh thành kỹ thuật làm ra những viên gạch đỏ tươi, tạo hình đẹp, cùng với màu đỏ của bộ mái rất Việt xây cất lên những kiến trúc lộng lẫy của đất Thăng Long. Trong hệ thống giếng nước mà các nhà khảo cổ học tìm thấy ở khu khai quật Hoàng thành Thăng Long, có một giếng nước mang niên đại vào thời nhà Trần thể hiện rõ phong cách và kỹ thuật Chăm, cụ thể như cách xếp gạch tựa như các giếng Chăm ở miền Trung.
alt
Giếng cổ tại Hoàng thành Thăng Long.
Qua các cuộc khai quật khảo cổ học, nhất là phát hiện di tích Hoàng thành Thăng Long đã khẳng định có những dấu vết văn hóa Chăm ở Thăng Long xưa và Hà Nội nay. Điều này đã phản ánh sống động mối quan hệ Việt- Chăm lâu dài trong trong lịch sử. Cùng với những hiện vật phát hiện từ các cuộc khai quật khảo cổ học và hiện vật được chuyển giao, kế thừa từ các bảo tàng và nhiều nguồn khác nhau, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam đang trưng bày một bộ sưu tập hiện vật điêu khắc Chămpa khá độc đáo để du khách đến Hà Nội có thể chiêm ngưỡng những kiệt tác của dân tộc Chăm.
TẤN VỊNH